Dr. Ezz Gerdenzer

Mesha Ciya

(Besek ji romana Jana Ciyay Sengal)

yay Şengal, wek teyr Smir, teyr rok, teyr efsanew di navika Mzopotamya qedm de hl bb, rawestya b; pişta w li berr qmstana Kkan Milan b, l ber w li deşt zozann cinet b. iyay Şengal v gav ketib halek etn. Ew ya b. Ew teyr b. Ew gelek wext nikarb nqsany teyax bik, hsry tehml bik. ya-teyr, te y bigota ji c rab, bi devn şanzdeh tabr şr egtn xwe galegal kir, gaz şexis zyaretan kir ber bi dijmin xwnxwar livya meşya.

awa ku mrxasan ranzkay (nzk) bajar Şengal kirin, tav day. Şemş b mertala batin. Şems b mertala rok. Şms hero zeftir ron ron kir. Şems mertala xwe da ser miln ewladn xwe. Tava proz li jor her tişt didt.

Mrxasn yay Şengal, di nav wext wahdek kin de; di du mehan da artşa xwe ava kiribn; kom siwaran yn birrbirr gihştibn hevdu, bbn tabr. Ew yek bi saya ser Meyan Xatn, smal Beg, Hamoy Şero serok pnabern ermen, profesor Karagozyan qewim b.

Ew du meh bn ku ordya Osmanya, ordya Roma Reş dev kirib cegera Şengalyan. Sedem i b?

Hukumdar mpratorya Osmanya y n: tirkn cihl (tirkn gnc/jn tirk) di bihara 1915-an de fermana komkujya ermenyan lidarxistibn, nav w ferman bi resm chguhastina ermenyan b, l bi fakt, bi praktk jenosd b, jenosda ermenyan, jenosda miletek qedm xwed edebyat medenyeteke zengn b.

Di sala 1915-an de ar hezar zdetir pnabern ermenyan yn ji ber qetlama Roma Reş rizgar bbn, xwe avtibn ber bext zdyn li iyay Şengal. Paş, heta meha Sibat 1917-an, hejmara pnaberan ji şeş hezar zdetir b. Şengalyan di nav xwe da dost birayn xwe yn ermen di nav hevdu de bela kirin, ew di maln xwe de bi ch war kirin, kinc rehel dane wan, bi nan av kirin. Her axa beg, her reys mixtar, her şx, pr, qewal, feqr, mird li ber ocaxa Mala Mra sond xwarin ku bi ti emran ermenyek ye, ermenyek j nedine dest osmanyan dostn xwe parastin.

Meyan Xatn Sed Beg di gnd bajarn Mrgeha zdyan yn mayn da j bi hezaran pnabern ermen aşr bi sitar kirin.

Gelek caran Roma Reş cewab ji zdyan ra şandib gef li wan xwarib. L zdyan bi qehreman, bi tnd bersiva wan dab.

Ev du meh bn ku ordya osmanya bi fermandarya Hac brahm-Bey iyay Şengal dorp kirib. Pşiy osmanyan dahwe ermenyan ekan ji zidiyan kirin. Paş j rş di ser rş ra birin ser Şengalyan, gnd bajarn wan didan ber topan.

Şengalyan bi qehreman li ber xwe didan. Ewana topn alman ji destn dijmin derxistibn*, hesp fermandar ordya osmanya, Hac brahm-Bey, wisa j gelek hespn din revandibn...


Osmanyan r dirb ji ber Şengalyan dadabn. Armanca dijmin ew b, ku Şengalyan bi birbn bn ray. Şengalyan li ser cy, di gera bin pya quba ilmran de civyabn...


smal Beg profesor Karagozyan ber xwe dabn bakr, di nav qumstan (bery) re ber bi Bexday va bn, ji bo ku hewara xwe bigihnin serleşkerya nglz...


Serokbeledy Şengalyan, Mirad Nemir li gel end hogirn xwe ber xwe dabn rojhilat, ew bn nav eşrn Barzanya, Zebarya, Hekarya Sorana hwd...

Meyan Xatn, Hamoy Şero giregirn zdyan yn din di y da mabn, p hesya bn, ku osmanyan tedbra xwe dibnin, dixwazin rş bibin ser Şengalyan.

Şengalyan biryar girtibn ku şr egtn w divn li ser rya dijmin bisekinin, ji bo ku nehlin ling eskern Roma Reş bikev nav Zyarete ilmran.

Hamoy Şero wek serleşker b. Donzdeh taxbrn Şengalyan di bin piy iy da eper girtin.

S taxbrn zdyan j ji ilmran derketibn. Taxbra ermenyan di bin fermandarya Lvon Haykaz de mil rast gerek biparasta, taxbra Şx Şedzar Şx Xelef j mil ep, taxbra Quly Husyn gerek dr bisekinya wext gurbna agir şer, xwe bigihanda hewar gazy.

Ahmed Meto j rbert li Taxbra ilmran dikir. Borc w taxbr, borcek her giran b. Xwey xwedan xelk ewana diman. Ewan gerek tucar-tucar milet ten nehştana ji ilmran derneketana. Top alman li ber dest wan bn.

Bi qirara serleşker; Hamoy Şero top gerek hing bihatana teqandin, ax mrxas iyay Şengal ranzkay dijmin kiribn; binatara bajar Şengal. Hing bi deng defa hewar w şaret bidana topavjan.

Şengalyan sonda mr ber xwaribn; hetan dijmin raneqatnin, paşda nezivirin.

Di ilmran da şr egtn zdyan xwe dixwar. ilmranyan; jin zarok, mezin bik bala xwe dabn şr egtn xwe li hvya gotina wan bn. Ew dema navbiry, bdengy iqas di dirj dib nerehetke mezin dixuliqand.

avn gişkan r dikişand; avek Şengalyan li aliy qmistan dinihr, av mayn li aliy rojhilat, li aliy iyayn Mzopotamy, iyayn Kurdistan da req bbn.

iyay Mzopotamy, iyay Kurdistan deng birayn xwe, deng iyay Şengal bihstib.

iyay Mzopotamy, te y bigota li ch bingeha xwe rabb. Li Başr Rohilat li Bakr Rohilat ar hezar mrxasn kurdan yn wek ya, ber bi iyay Şengal dimeşyan. Hespn di bin wan da ereb bn. Simbln wan xiştik bn. avn wan reş egir bn. Tivingn wan yn ris alman bn. Rya wan di binatara iyay Meqlba Şxa Gely Lalişa Nran re derbaz dib.

Lalişa Nran, Lalişa Ziyaret ji z ve hawqas şr egtn xwe li ck bi tedarek bi tifaq nedtib. Ji Lalişa Nran ve eşkere b, ziyaret zanib, wek w ew roj b, ku w rabe law milet med Şerfedn, hing milet med, netewa kurd w ji zilm zordariy, w ji hsriy bindesty xelas b, bib xwediy ser xwe.

Lalişa Nran dixwest bawer bikira, ku ew roj hatye ew roj roja royn e.

Ewled iyay Cd, iyay Sp, iyay Metn, iyay Qendl hwd. ranzkaya (tilbey) iyay Şengal kirin. iyay Şengal av bi mrxasan ketib. iyay Şengal di bin trja tav da diteys.

Eskern Roma reş, ji dr ve wek reşl xwna mirya dixwyan, bi siwara ve hatine kivş. ar hezar siwar destn xwe dann ser ekn xwe li hvya qirara axa begn xwe sekinn.

Ew sekinandin, bna xwe stendin, ne bi diln gelek mrxasan b. Ewana ji dr ve dijmin dtibn. Ewana ji dr ve iyay xwe dtibn. Ewana dixwest ztirek dijmin raqetnin iyay Şengal azad serbest bibnin.

Qerara axa began dima qerar; gotibn bisekinin, gerek bisekinyana.

iyay Şengal, li ber avn şr egtn xwe yn ilmran, li başr rojavay nihr. ar deveyan, ar siwarn xwe li pişta xwe kiribn di nav qmistan de, ber bi iyay Şengal ve tann. Siwarek ji wan Mr iyay Şengal, Mr smal Beg b. Her s siwarn mayn j wekl dostan, y nglz, kaptan Munro, kaptan Hutson bijşk hind bn.

smal Beg ji dr ve iyay xwe nşan herdu kaptann nglz doxtir hind kir:

-Ev iyay Şengal ye! Ku hn bala xwe bidin sing iy y rojhilat; t da bax bostanin. Xweday min, Yzdan Dilovan li vir bihişt kirib. Adem Hewa li vir, bi xwestina Reb Alem xuliq bn. Em, mirov nsan gişk zarokn d bavek ne. Em hem xwşk birayn hevdu ne!

Herdu kaptanan flosofya şx zdyan fhm nekirin. Ewana di bin simbln xwe yn ewrop yn tenik kember da kenyan avn xwe ji hevdu re qurtandin (şknandin). Li ser dilsozya Mr zdyan ewana zendegirt (matmay) man. Kaptan Harry Hutson teyax nekir, pirs:

-Tu osmanyan j ji bo xwe wek biran hesab dik, şx?

smal Beg deng xwe nekir. Hiş aqil Mr, w gav li iyay Şengal b, li ilmran b, nav nefer da b, nav milet da b.

Ez dereng ketim... Wey li min, birawo!. av smal Beg tije hsir bn. iyay Şengal, te y bigota pişta xwe bi Mr xwe ve kirib. smal Beg nedixwest bi v teher (away); destvala iyay xwe bibn. Di iyay Şengal de deng his tuneb.

Mr iyay w ker lal li hevdu dinihrn.

Osman di gh g da razay nebn; di her deran de cass nemamn wan xwnxwaran hebn. Hac brahm-Bey, di derheqa hatina Mr zdyan, kaptann nglz, doxtir hind da bihstib. Nav Mr, nglz, hind bes b ku gnral osmaniya bitirsn, hefza xwe bik.

Tirsa lawn iyay kurdan ketib dil Hac brahm dw; j re gotibn ku ar-pnc hezar, ew il-pnc hezar fehm kirib.

Zirav gnral rewir qetya b. Ew zendegirt mab, ma bi i teher, i crey, di nava wahdek kin de, milet Mzopotamy tifaqa xwe ava kirin bi tevay, bi hev re li dij ordya w dertn. Fermandar osmanya ev hesab ji miletn Mzopotamy nedikir. Gnral tirk ev mesela han bi aqil kemalya nglz ve gir da kewkaniya xwe avte bostan dost xwe; almanan de:

- Evana j dibn, em bi aqilin, em piragmatkin, heq hesab din baş zanin Div me dostan bi nglz re bikira! Gel Fermandara, gel efendya, em i bikin?

Hac brahm-Bey hewara xwe gihand fermandarn li gel xwe. Fermandarn alay, taxbr, eşretn osmanyan xwe li kerr korty dann; bersiva fermandar ordy nedan. Gnral ev yek wek ziyaneke pir mezin hesab kir; k k li partvan komtya tirk cihl div tkine qaraqar, l na, evana j wek sey belek kot tirsya bn xwe li ser ghek avtbn.

-Mmmdn Efend, gotina te ye!?

Hac brahm-Bey hizira qaymeqam Kerkk ji z ve zanib, di qest-qerez ev evd han da xeber dan.

Bibya-nebya divyab qaymeqam bersiva w bidaye:

-Ez hetan hespn xwe ji dest zdyan dernexim, bi ck da j naim!

-Baş! Tu bimne! Mamtay-Bey xweyaye nta te j li mayn heye!

-ima j na! Fermandar me tu y, ku tu bimn, ez Mmmdn Efend j, em bimnin!

Hac brahm-Bey li avn herd efendyan nihr. Kete bra v xwnxwar gotinn van herdyan yn di derheqa zdty kurdtiy da. Ew poşman bb ku ima di wext xwe de xebera herdyan nekir. A niha wek ar baltn giran, di herar qulban ve zid , krdn misilman, ermen, li ser ser wan re sakinne. Ev baltn giran, ku mabe, w li nav avn w eskern w bikev. Ne Enver-paşa, ne Talat-bey, ne j Cemal-paşa nikarin w rizgar bikin. Ewana w bi ser da end pihnan li gora w bixin i kmasyn wan hebn txine stukura w.

Gnral osman, Hac brahm-Bey, di emr xwe da cara yekemn b, ku ji mirin; mirina rezl ditirsya.

Gnral ordya osmanya adytant ji pişmr xwe y n re got:


- Ez te dibnim bnbaşi! smal Beg hers serbaz nglz ten ne, sax an mir wan ji min ra bne. Ez ser wan bi ser rima xwe ve vekim.

Şems, wek hercar, wek bi hezaran saln ber, li deşta Eynxezal nihr.

Meh, meha Nnsan b. arşem b. Ji bo zdyan ew roj, rojeke ezz b, rojeke proz b. Nav arşemeke nnsan, nav sor zdyan danb ser. ima arşema Sor? Dibn ji bo ku Şixad, Şxal Şemsa xweste dwan da qayim bikin dn mana Kurdistan, an j Tawis-Melek di roja arşema yekemn ku dikev ser meha Nsana rojhilat da ji ba Xwed t daxil ser erd Laliş dib, dib ku awa nav dib w roj gelek xwna lawn Mrgeha zdyan rijyab. Şengalyan diqewime hay ji w mesel tunebn. Diqewime zdyan ew mesele baş zanib. Wek mayn awa diqewim, wek xt w roja ezz şengalyan li ilmran derketibn, Dimdim ketib bra wan di meydana şr da dixwestin heyatya xwe zbat bikin. Di Eyda Xirdinevy mirazbexş da dijmin bi ser zdyan da girtib. Di Eyda arşema Sor da hebn-tinebna zdyan w derketa li ser terez mzn. Ew yek j xwestina xwed b.

Taybet te y bigota demeke xurt bna xwe girtib. Tev diqijirand. Gl gha vebibn. Dara iqil pel xwe, wek til pyn zer domaman, berb erşa kiribn, trj vedixwarin, gaz xwed dikirin. Teyr twyan xwe veşartibn di nav gl gh re, di qeraxn kevir xan re, di nav peln daran re derdor mze dikirin.

Pilte ewr lqerqaş, wek rihsimbln kalan yn sip, ser iyay Şengal ve darda bibn. Gel geboz kirtkirt, wek aziy qurim, şedetya fikir mital kr kibr bn. iyay Şengal, wek kal zeman şwira xwe dikir. Qenc xerab dida li ber hevdu.

Qedf ayr mana, ji reng xwe ditirsya, nedixwest bi xwna mirovan sor bib, dixwest şn bimne, ewana tbna xwe ji qiravy axa avzm şiknandib.

Gl sosinn bi hezar reng, xalca taybet ya kaw li ser ax nitirandibn.

-Rast j ev c, ck cinetye, iql cinetye, - axay Zebarya axiv. - Em li i sekinne? Em l nedin? Dest min duxure!

-Sebirke, ez ben! Mirad l vegerand.

Aqara di navbera siwaran osmanyan de, ne tişt b, meydaneke hesp ereb b. Mrxasn kurdan, medan, mdyanan, xalityan, desinyan bilindch sekin bn. Herdu bilinday rojhilat rojavay di dest wan de bn. Qulb başr bakr vala bn. Di navbera herar qulban de eskern osmanyan bn, eskern ku wextek wek grn har bn, ro j wek pişkan xwe kiribn gir, avn wan direqisn. Saw ketib li ser wan neheqa.

Şengalyan hay j hebn, wek birayn wan tne hewar-gazya wan. Ewana zanbn, wek Mr wan sip-silamete ranzkay wan kirye. Derheqa tevlhevbna osmanyan da j Şengalyan zanbn.

Bnbaş-adytant Hac brahm-Bey tev 150 siwaran ranzkay smal Beg hogirn w yn rwty kirin.

-Bi Simila! Destra Xwed! Ev i ecbe! Şemso tu rasty bipirs!

Mr yay xwe nihr, Şems xwe nihr, eskern wek ruhstn nihr.

Eskern devxwn te y bigota hir di nal de dtine, hre-hra wan b, dizgna hespa berdabn, dixwestin li ber av iyay Şengal Mr w ppez bikin. iyay Şengal kubar bminet sekin b. iyay Şengal hay ji Mr xwe heb. iyay Şengal, ji jorda her tişt baş texmn dikir.

smal Beg careke mayn iyay xwe nihr. Binpya iy, ser end gava ziyareta Şx Rom texmn kir. Mr ilqas kir, xwe avte pişt ziyaret. Hogir smal Beg av dane w.

- Şx Rom, tu by hewara me!

smal Beg herdu kefn destn xwe dann ser dwar zyaret. Şx Rom ne şx zdyan bye. Ew yek Şx smal baş zanib. Şx Rom diqewime xt ji milet wan kesan bye, ku hatine smal Beg bikujin. zdyan ev qube li ser Şx Rom ava kiribn. Mr zdyan roja royn hewara xwe digihand Şx Rom.

Kete bra smal Beg mesela Şx Rom Şx Şerfedn Şx Hesen Şx Bereket. Quba Şerfedn 400-500 mtr dr quba Şx Rom b. Dewsa qub da wextek dwana Şerfedn bye.

Şx Rom xewn dibne, wek dpişke xenm w, pey w digere, dixwaz w bikuje. Derheqa keremeta ku Xwed daye Şerfedn ew bihstib hatib ber der dwana şx zdyan, hewara xwe digihn w, belk ew arek bibn, w zilm li ser w hiln.

Qerewil ber der dwan, xulam xizmetkarn Şerfedn xwey xwe ji xew hişyar nakin, w dihvşnin, l mala xwe xirab dikin, direwa dikin. Dibjin ku şx mal nne, du-s seheta şnda w b, keremkin ser dwan.

Şx Rom mala xwe xirab dike, nakeve hundur, die seyremşbe. Hewa iyay Şengal, gl-sosinn iyay Şengal, bax-bostann iyay Şengal cinet tnin bra Şx Rom. Ew rima xwe di ax da dikt bi ser desty rime da dihnije. Dpişk li w yek digerya, bi rim ve hildikiş.

Şerfedn hişyar dib p dihes ku mvan hatye ber der dwana w, xulama nemerd kirye, mvan derva maye. Ew deyl xulama dike siwara dişne hewara Şx Rom. Siwar nv r bne ax qjn ji Şx Rom t. Şerfedn xulam xwe y direwn ch da dik dar ber. Dar ber di navbera quba Şx Rom quba Şerfedn da wek siwara ketibn rz.

Şx zdyan di ry xulaman da xwe bi hewar-gazya Şx Rom ve negihandib. Gnehkaran cezay xwe sitandibn. Ziret Şx Rom kna zidiyan, ciy belasebeb, ry w yek da diqewime bi xwestina Xwed girtibn; xulaman mala xwe xirab kiribn, direw kiribn, bo rehetya Mr xwe. Şx Rom mala xwe xirab kirib, pş da neb, neketib der ber w vekir. Herdu şxan, bi xwestina xwe rika Xweday Mezin rakiribn; ziret herdu şxan bi hevra kiribn neyar dijmin. Ziret i gnehkar bn. Şx j gunekar nnbn...

Şx zdyan smal Beg pişta xwe kutab quba Şx Rom, hewara xwe Şx Rom daxistib. Ew yek j xwestina Yzdan mezin b.

-Meyan Xatn, em li hviya ine? Em l nexin?

Ew yek qewal Qasim Nevo got. Dest w mrxas j duxurya. Dijmin w, bavkuşty w, li ber avn w sekin bn. Ew egt dixwest xwn bi xwn saf bik. L na, xwn bi xwn nay safkirin. Xwn w li ser xwn da zde bibya.

Meyan Xatn li av mrxas xwe nihr:

-Qewalo, mrxaso, sebirke!

Dawid Dawid j bsebir b. Ew mrxas ax drbn da ber avn xwe, şabna lingn w erd negirt. Ew meşa siwarn l eşran dt:

-Ay, yn mr got ev in! Teyrin! Teyrn iya! Teyrn iyay Mzopotamy!

Dawid axa serva nedi, wek ew xwe bi xwe pay xwe j dide. Ew j teyr iya b. Teyr yay Şengal. Teyr yay Mzopotamya! Ew mrxas hew zanib per pva şn bne. Ew dixwest bifirya bigihşta ref xwe. Her mrxasek li rex w, wek w b wek ya b.

Deh hezar siwarn zdyan, hezarek siwarn ermenyan, pnsed siwarn aşr kildan, li ser sng ber yay Şengal bn.

Osmanyan ji dr ve bala xwe didan meşa ya. okn osmanyan dilerizn. Tirs ketib ser osmanyan . Tirsa mrn .

Leşkern zdyan kurdan - medan dost xrxwazn wan panzdeh hezar mr j ne bn. Eskern osmanyan ji şst hezar zdetir b.

Pnc hezar li ber panzdeh hezar dileriz. Hukumdaran pnc hezar bi zor derxistibn meydana mran. Panzdeh hezara ji bo xweykirina axa xwe rabbn; derketibn qada şr. avn pnc hezar li rev b. Panzdeh hezar li ser axa xwe bn; ciy wane rev tune b. Pnc hezar, ji panzdeh hezar re dahwa şr danb. Pnc hezar li navbera panzdeh hezar da b.

Ordya osmanya mrxasn Mzopotamya ji dr ve bala xwe didane hev.

Osmanyan hew zanbn du baltn xwed, ji herdu alyan ve di ser ser wan de darda bne. Osmanyan nav Mr zdyan, nav nglz bihstibn. Ewana li hvy bn, ku bnbaşy wan ser Mr zdyan serbazn nglz li ber ling wan dayn.

Şengalyan ji dr ve birayn xwe dtibn. Şengalyan zanbn ku Mr wan t hewara wan; serbaz nglz j li gel w ne.

smal Beg şeşxana şx ereb awa pşkş daby ji mil xwe derxist, gaz Tawis Melek kir, ok da erd tşa (nşana) bnbaş girt. Bnbaşi li ser hesp hate xwar.

Esker osmanyan, ne min, ne bi te y, ewana ber bi nra xwe dilezandin. smal Beg ser dijmin da gle bart ver dikir (barand).

smal Beg du girmnyn zexm texmn kir. Ji asmanan agir bar. Ew kir herdu kaptann nglz bn. Ewana raktn hewar gazy avtin. Ewana narncok li ser dijmin da rokirin. Herdu kaptanan doxtir pişta xwe dane dwar ziyaret, ok dane erd tivingn xwe yn lle dirj bi aliy dijmin ve rast kirin gle bart bi ser dijmin da reşandin.

end hespn eskern osmanyan dever ketin, siwarn xwe di bin cendek xwe de hştin. Osman pir bn, gelek bn, wek grn perane bn.

-Bikevine ziyaret!

Deng smal Beg di nava ringeringa simn hespan da winda dib. Siwar osmanyan nzk dibn.

smal Beg kete hundur ziyaret. Hogir w j av dane w, ketine ziyaret.

Di ziyaret da şikevt heb. Du-s sihetan ewana y bikarbna li ber xwe bidana.

Eskern Rom, Roma-reş dor quba Şx Rom girtibn, ew dorp kiribn. Eskern Roma-reş nizanbn ku ew zyareta wane j. Eskern Rom, Roma-reş l-l b ziyareta xwe bi destn xwe hilşnin. Ew yek diqewime Xwed xaş bihata, yan nehata. K zanib?

Şengalyan şer nedixwest, ewana deng def, deng topn alman dernedixist.

Osmanyan ji tirsan bbn lepek, deng his ji wan dernediket.

Roma-reş gelek dil Mzopotamya şandib. Fermana ermenyan ya despka qurna bst b sebeb kuştina 1,5 mliyon ermen, fermana Mr Kor, fermana zdyan di destpka qurna nozdehan de ten di qezayn Sury Qelehesin de 150.000 zd tne qirkirin. Desthilatdarn hukumatn mezin, ber j, niha j, xwe li ker kory danbn. Dibe ku lewma j Osmanyan hevalbendn wan tedbra, tedarek komkujyn n dikirin.

Osmanyan rehma dil Mzopotamya j zanbn. Niha osman, osmanyn wextek nn bn.

Mrxasn Mzopotamy, li ser pşa iyay Şengal tedarek rş didtin.

Osmanyan di deşta Eynxezal da li hvya ser Mr zdyan bn.

Gernasn ya, qehremann Mzopotamy li avn hev dinihrn. iyayn Kurdistan bala xwe didan deşta Eynxezal.

Deşta Eynxezal li hvya simn hespn xwed xwedann xwe b...


*Heta van paşwextya topek ji topn alman ku mrxasn zdyan ji destn osmanyan derxistibn, li ser tepa ser iyay Şengal b. Niha ew top di muzeya Msil de ye.
Ev roman di sala 2001-2002an de hatye nivsandin, l nehatye weşandin. Xwedy roman bi hv ye, ku bi piştgirya bavya ev eser bib milk civak. Em li benda w bavya ne...
eziz_isko@hotmail.com



Impressum